Tâm thiền & Hành thiền

Khi cơn buồn ngủ ghé thăm gối thiền

Có một người bạn kể rằng anh đã thử thiền ba lần và cả ba lần đều ngủ gật. Lần thứ ba anh gật mạnh đến mức cái đầu chúi về phía trước, giật bắn dậy, nhìn quanh xem có ai thấy không. Cả phòng vẫn im. Riêng anh thấy, và anh kết luận rằng mình không hợp với thiền.

Kết luận ấy nghe rất hợp lý, nhưng nó giống như bỏ học bơi vì lần đầu xuống nước thấy ướt. Cơn buồn ngủ trên gối thiền là chuyện thường gặp của người mới ngồi. Nó là một vị khách quen, ghé thăm hầu như tất cả những ai từng ngồi xuống và nhắm mắt.

Cả ngày ta chạy. Sáng chạy việc, trưa chạy cơm, chiều chạy đường, tối chạy theo màn hình. Cái thân này chưa bao giờ được hỏi ý kiến. Thế rồi bỗng một hôm ta ngồi yên, tắt hết, không làm gì. Cái thân nhìn quanh, thấy yên ổn lạ, và nó làm đúng một việc mà nó biết làm khi được yên: ngủ. Nó đang đòi lại món nợ mà ta đã vụng trộm từ nhiều đêm thức khuya.

Vì vậy, điều đầu tiên cần làm là nhìn nó cho rõ, khoan vội chiến đấu với nó. Thử xem nó đến từ đâu. Nếu đêm qua ta chỉ ngủ năm tiếng, thì đây là cơn buồn ngủ của thân. Nó cần một giấc ngủ thật, không cần thêm ý chí. Có những hôm, điều tử tế nhất ta có thể làm cho việc tu tập là đi ngủ sớm hơn một tiếng. Nghe chẳng thiền chút nào, nhưng rất thiền.

Còn nếu ta ngủ đủ mà vẫn gật, thì cơn buồn ngủ này có mùi khác. Nó là cách tâm trốn đi. Khi không còn gì để nghe, để xem, để lo, tâm thấy trống trải và hơi sợ. Nó không quen với sự có mặt trọn vẹn, nên nó chọn cánh cửa dễ nhất: mờ đi. Giống như một đứa trẻ bị bắt ngồi yên trong lớp, không chạy ra ngoài được thì ngủ gục xuống bàn.

Với đứa trẻ ấy, ta làm cho lớp học sáng sủa hơn một chút là đủ. Mở mắt hé ra, nhìn xuống một điểm trước mặt chừng một sải tay. Ngồi thẳng lưng hơn, như có một sợi chỉ mảnh kéo nhẹ đỉnh đầu lên trời. Mở cửa sổ cho gió vào. Nếu cần, đứng dậy đi vài vòng thật chậm, cảm nhận bàn chân chạm đất, rồi ngồi xuống lại. Ai muốn đứng dậy thì cứ đứng. Cái đầu của ta mới hay cấm đoán.

Có một cách khác nữa, nhẹ hơn: đếm hơi thở. Thở vào, thở ra, đếm một. Thở vào, thở ra, đếm hai. Đến mười thì quay lại một. Việc đếm giống như một cái vịn tay trên cầu thang tối. Cầu thang tối thật mà. Bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy mình hiếm khi đếm được tới mười mà không lạc đường. Không sao. Lạc thì quay về một. Người ta đến đích bằng cách lạc rồi quay về, nhiều lần.

Nhưng có một điều thú vị hơn tất cả những mẹo trên. Đó là để ý chính khoảnh khắc cơn buồn ngủ đến. Nó bò vào từ từ, như sương chiều lan qua cánh đồng. Đầu tiên là mí mắt nặng. Rồi hơi thở chậm và mờ. Rồi những hình ảnh vụn vặt bắt đầu trôi qua, nửa mơ nửa tỉnh. Nếu ta nhìn được toàn bộ quá trình ấy, thì người đang nhìn không hề ngủ. Chính cơn buồn ngủ đã trở thành đối tượng của thiền.

Đây là chỗ mà nhiều người bỏ qua. Ta cứ tưởng thiền là phải có một trạng thái đẹp đẽ, trong veo, sáng rỡ. Còn buồn ngủ, bực bội, ngứa ngáy là rác cần quét đi trước khi buổi thiền thật sự bắt đầu. Nhưng thiền không có cái phòng khách sạch sẽ nào để chờ. Thiền là biết rõ cái đang có mặt. Nếu cái đang có mặt là buồn ngủ, thì biết rõ buồn ngủ cũng là thiền, không thua kém gì biết rõ một hơi thở an lạc.

Một điều nữa, đừng ngồi thiền ngay sau bữa ăn no. Bụng đầy thì máu dồn về dạ dày, đầu nhẹ bẫng, và vị khách buồn ngủ sẽ đến sớm hơn thường lệ. Giờ tốt nhất thường là sáng sớm, sau khi rửa mặt bằng nước mát, khi ngày còn chưa kịp đòi hỏi gì. Hoặc bất kỳ lúc nào bạn thấy mình tỉnh nhất trong ngày. Mỗi người một đồng hồ, không ai giống ai.

Có hôm làm hết những điều ấy mà vẫn gật gù. Thì cứ gật. Gật xong thì biết mình vừa gật, mỉm cười, ngồi thẳng lại, thở tiếp. Buổi thiền của bạn là của riêng bạn, với hơi thở và một chút ánh sáng đang tập thói quen trở về.

Người bạn ngủ gật ba lần kia, về sau vẫn ngồi thiền. Anh bảo giờ anh vẫn gật, nhưng ít hơn. Điều khác là mỗi lần giật mình dậy, anh nhìn vào trong, xem ai vừa ngủ, và ai vừa tỉnh.

Có thể bạn muốn đọc

Muốn thực hành cùng chúng tôi? Xem các khóa học