Trong cuộc sống này, có những nỗi khổ đau mà ai ai cũng phải nếm trải, từ nỗi khổ khi sinh ra, cho đến nỗi khổ khi già yếu, bệnh tật và qua đời. Đây là những nỗi khổ về thân, những đau đớn về mặt thể xác mà chúng ta có thể thấy rất rõ sự trải nghiệm ở chính bản thân mình cũng như mọi người. Hàng ngày, chỉ cần ra ngoài hoặc mở ti vi, báo đài, bất cứ lúc nào chúng ta cũng thấy đau khổ về thân hiển hiện khắp nơi trên thế giới này.
Ngoài ra, chúng ta còn phải chịu khổ về tâm, đó là những bất mãn, buồn khổ, những cảm xúc tiêu cực thiêu đốt và làm tổn hao sinh lực của chúng ta như sân hận, đố kỵ, bám chấp, tiếc nuối… Chúng ta đau khổ khi không có được điều mình mong muốn.
Rồi ngay cả khi đã có được thứ mình mong cầu, chúng ta vẫn đau khổ vì lo sợ sẽ đánh mất nó. Loại khổ thứ ba xảy ra khi chúng ta phải gặp gỡ những người mà chúng ta ghét bỏ, thù hận hoặc những hoàn cảnh không mong muốn song lại chẳng có cách nào để trốn tránh. Loại khổ thứ tư là khi chúng ta buộc phải xa lìa những người, đồ vật hay hoàn cảnh mà mình yêu mến.Tâm chúng ta luôn luôn bất an do sự chi phối của các xúc tình phiền não tham, sân, si…
Tâm tham lam chẳng bao giờ biết đủ, tham vọng quá nhiều nhưng lại chẳng đạt được là bao nên chúng ta thất vọng, buồn chán. Thậm chí khi có được thứ mình hằng mơ ước, chúng ta chẳng mấy chốc lại thấy chán chường và mong cầu thứ khác đẹp đẽ, hấp dẫn hơn.
Tâm tham khiến chúng ta luôn cho rằng thứ đáng khát khao tìm cầu luôn là thứ mà ta không có được. Chúng ta không bao giờ biết tri ân và tri túc với những gì mình đang có. Cuộc sống con người vì thế rơi vào vòng xoáy luẩn quẩn của sự bất mãn không nguôi.
Không chỉ vậy, vì tôn thờ cái ngã, chấp thân (sắc uẩn) và tâm (thọ, tưởng, hành, thức uẩn) này là có thật, chúng ta luôn luôn tức tối, nổi giận mỗi khi gặp điều gì trái với bản ngã, khiến ta không vừa lòng. Ai đó chê bai, đối xử không tốt với ta, một nghịch cảnh trái ý,… tất cả đều khiến tâm sân phát khởi và gây cho ta cảm thụ khổ đau. Đó là khổ đau do ngũ uẩn gây ra cho chúng ta trong hiện đời.
Bên cạnh đó, sự hiện diện của ngũ uẩn hiện đời này có nguyên nhân từ quá khứ, do chịu tác động của nghiệp lực, các hành động bất thiện và xúc tình phiền não nhiễm ô trong quá khứ gây nên, vì vậy bản chất của chúng vốn đã là ô nhiễm và khổ đau.
Hơn nữa, chúng ta lại luôn có sự bám chấp kiên cố cho rằng các uẩn là thường hằng, là thanh tịnh, là an lạc, là bản ngã. Kết quả, chúng ta càng bị lặn ngụp trong tầng tầng lớp lớp khổ đau.
Ở một góc độ khái quát khác, khổ đau căn bản có thể bao gồm những hình thái sau: Thứ nhất, đó là cái khổ từ sự không rõ ràng, không chắc chắn và không trường tồn của những hạnh phúc dục lạc thế gian. Thứ hai, đó là khổ đau do bất mãn – chúng ta liên tục cố gắng để có nhiều dục lạc thế gian hơn nữa nhưng kết quả chẳng bao giờ được như ý. Thứ ba, còn có nỗi khổ đau ghê gớm do hết lần này tới lần khác phải xả lìa thân xác.
Từ vô thủy kiếp tới nay, chúng ta đã chết đi rồi sinh ra không biết bao lần, đau đớn, sợ hãi không bút nào tả xiết nhưng mỗi khi nhập thai cách ấm chúng ta đều mê mờ quên mất điều này. Thứ tư, đó là nỗi khổ do gặp phải nhiều nỗi khổ đau hết lần này tới lần khác. Thứ năm, khổ vì bản chất thăng trầm của đời sống. Tiếp theo cao trào sẽ là thoái trào, kế tiếp thành công là thất bại, phía sau hội ngộ là chia lìa, sự sống đi đến tận cùng lại là cái chết… Cuối cùng là nỗi khổ của sự cô độc.
Trên tất cả những cột mốc quan trọng của đời người gồm sinh, lão, bệnh, tử, chúng ta đều chỉ có một mình, không người giúp đỡ, không chốn tựa nương. Bệnh tật hay khổ đau, sự sống hay cái chết đều chỉ do chính chúng ta trải nghiệm, không thể san sẻ hay nương tựa vào ai. Trải nghiệm về sự cô độc này lên tới đỉnh điểm trong giai đoạn Bardo cái chết khi chúng ta một mình lang thang trong thân Trung ấm, đối diện với biết bao phóng chiếu, ảo cảnh khổ sở, kinh hoàng…
Như vậy, có thể thấy rằng khổ đau hiện diện khắp nơi và bao trùm toàn bộ cuộc sống của chúng ta. Chúng ta lặn ngụp trong đau khổ nhưng không ý thức được một cách rõ ràng về điều này, thậm chí quá quen với khổ đau, chúng ta ngó lơ coi khổ đau là một việc bình thường, thậm chí còn vui vẻ một cách đầy vô minh trước những nỗi khổ đau của mình và người khác. Đức Phật đã dùng Khổ đế để nói thẳng rằng bản chất cuộc đời này là khổ, từ đó chân lý khổ đau được chỉ bày một cách cụ thể, toàn diện và vô cùng xác đáng.
Theo daibaothapmandalataythien